Policzyć, nie znaczy zrozumieć
Polska lubi mierzyć skuteczność. Liczymy miejsca pracy, uczestników, uczestniczki projektów i wskaźniki aktywności zawodowej. Znacznie trudniej uchwycić moment, w którym człowiek odzyskuje wiarę we własne możliwości albo zaczyna planować swoją zawodową przyszłość. Właśnie w tej przestrzeni spotykają się dane z raportu „Kondycja organizacji pozarządowych” i badania prowadzone przez Fundację Aktywizacja.
Od działania do zrozumienia
Raport „Kondycja organizacji pozarządowych 2024” pokazuje sektor, który w ciągu ostatnich dwóch dekad przeszedł ogromną drogę. Ponad sto tysięcy fundacji i stowarzyszeń tworzy dziś jedną z najważniejszych części polskiego życia społecznego. Organizacje wspierają osoby w kryzysach, wyrównują szanse edukacyjne, rozwijają lokalne społeczności, angażują wolontariuszy, wolontariuszki i przejmują zadania, których nie są w stanie realizować ani państwo, ani rynek pracy. Coraz wyraźniej widać jednak, że współczesne NGO angażują się nie tylko w działania praktyczne, lecz także w analizowanie i interpretowanie rzeczywistości [1].
To jedna z najciekawszych zmian, jakie zaszły w trzecim sektorze. Jeszcze kilkanaście lat temu skuteczność organizacji oceniano głównie przez pryzmat przeprowadzonych działań. Liczyła się liczba uczestników, uczestniczek projektu, godzin szkoleń, udzielonych konsultacji czy wydanych publikacji. Dzisiaj równie ważne staje się zrozumienie, dlaczego określone problemy społeczne powstają, co je wzmacnia i jakie mechanizmy utrudniają ich rozwiązanie.
Badania jako narzędzie zmiany społecznej
Praca organizacji społecznych coraz częściej przypomina pracę badacza. Zanim pojawi się projekt, trzeba zrozumieć zjawisko. Zanim zaproponuje się rozwiązanie, trzeba poznać przyczyny problemu. Właśnie dlatego badania stają się jednym z najważniejszych narzędzi współczesnego sektora obywatelskiego.
Dobrze widać to w obszarze zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami.
Fundacja Aktywizacja od lat wspiera osoby z niepełnosprawnościami w budowaniu aktywności zawodowej, od przygotowania do wejścia na rynek pracy, przez doradztwo i rozwój kompetencji, po współpracę z pracodawcami i wspieranie utrzymania zatrudnienia. Badania stanowią naturalne uzupełnienie tych działań. Pozwalają spojrzeć szerzej na doświadczenia uczestników, uczestniczek i lepiej zrozumieć mechanizmy, które decydują o powodzeniu lub niepowodzeniu procesu aktywizacji zawodowej.
Poza statystyką rynku pracy
Od wielu lat debata publiczna opisuje ten temat przede wszystkim za pomocą wskaźników. Analizujemy poziom aktywności zawodowej, liczbę osób zatrudnionych czy skuteczność konkretnych instrumentów wsparcia. Dane pozwalają określić skalę zjawiska, ale pozostawiają bez odpowiedzi wiele istotnych pytań. Sam wskaźnik zatrudnienia nie wyjaśnia, dlaczego część osób pozostaje poza rynkiem pracy mimo kwalifikacji i motywacji. Nie tłumaczy również, dlaczego niektórym udaje się zbudować stabilną karierę zawodową, podczas gdy inni po krótkim czasie ponownie wypadają z rynku pracy.
Właśnie w tym miejscu pojawia się wartość badań prowadzonych przez Fundację Aktywizacja. Ich celem jest przyjrzenie się doświadczeniom osób z niepełnosprawnościami znacznie dokładniej, niż pozwalają na to statystyki publiczne. Badania nie koncentrują się wyłącznie na samym zatrudnieniu. Analizują proces dochodzenia do aktywności zawodowej, doświadczenia związane z poszukiwaniem pracy oraz jakość funkcjonowania na rynku pracy po jej podjęciu [2].
Od znalezienia pracy do utrzymania zatrudnienia
Jednym z najbardziej interesujących projektów jest Barometr Skutecznej Aktywizacji. Jego wartość polega na odejściu od bardzo popularnego sposobu myślenia o aktywizacji zawodowej jako jednorazowym sukcesie. W wielu analizach historia kończy się w momencie podpisania umowy o pracę. Barometr zaczyna ją właśnie w tym miejscu. Bada trwałość zatrudnienia, poziom zadowolenia z pracy, relacje w miejscu pracy oraz wpływ zatrudnienia na różne obszary życia zawodowego i społecznego [3].
Wyniki tych badań przynoszą kilka bardzo ciekawych obserwacji. Osoby z niepełnosprawnościami najwyżej oceniają relacje z przełożonymi oraz współpracownikami. Wysokie znaczenie mają atmosfera pracy, wzajemny szacunek i poczucie bycia częścią zespołu. Znacznie ostrożniej respondenci oceniają możliwości rozwoju zawodowego, zdobywania nowych kompetencji czy awansu [4].
Dostępność, rozwój i poczucie sprawczości
Takie wyniki poszerzają rozumienie dostępności. Przez wiele lat rozmowa o rynku pracy koncentrowała się przede wszystkim na dostosowaniach technicznych i architektonicznych. W centrum uwagi znajdowały się podjazdy, windy, odpowiednie oprogramowanie czy organizacja stanowisk pracy. Dzisiaj coraz wyraźniej widać, że pełne uczestnictwo w rynku pracy obejmuje znacznie szerszy zakres doświadczeń. Obejmuje możliwość rozwoju zawodowego, budowania kariery, uczestniczenia w życiu zespołu oraz planowania swojej przyszłości na takich samych zasadach jak inni pracownicy.
Jeszcze głębiej w codzienne doświadczenia osób z niepełnosprawnościami schodzą badania dotyczące gotowości do podjęcia zatrudnienia. Wyniki pokazują, że decyzje zawodowe kształtowane są przez wiele czynników wykraczających poza kwestie zdrowotne czy dostępność ofert pracy. Istotną rolę odgrywają poczucie bezpieczeństwa finansowego, wcześniejsze doświadczenia związane z zatrudnieniem, wsparcie ze strony najbliższego otoczenia oraz przekonanie o własnych możliwościach. Wśród najczęściej wskazywanych barier pojawiają się obawy związane z utratą świadczeń, lęk przed zmianą oraz niska wiara we własne kompetencje zawodowe [5].
Wnioski te pozwalają spojrzeć na aktywizację zawodową w zupełnie inny sposób. Zatrudnienie przestaje być jedynie rezultatem działań projektowych czy efektem sprawnie funkcjonującego systemu wsparcia. Staje się procesem, na który wpływa wiele nakładających się doświadczeń. Decyzja o wysłaniu CV, udział w rozmowie kwalifikacyjnej czy podjęcie nowego zatrudnienia bardzo często stanowią finał długiej drogi związanej z odbudowywaniem poczucia sprawczości i przekonania, że własne kompetencje mają wartość na rynku pracy.
W tym właśnie miejscu szczególnie wyraźnie spotykają się wnioski płynące z raportu „Kondycja organizacji pozarządowych” i badań Fundacji Aktywizacja. Raport Stowarzyszenia Klon/Jawor pokazuje sektor, który coraz lepiej rozumie znaczenie diagnozy społecznej i systematycznego gromadzenia wiedzy. Badania prowadzone przez Fundację Aktywizacja są przykładem tego, jak taka wiedza może przekładać się na lepsze rozumienie konkretnych problemów społecznych [6].
Zrozumienie jako początek zmiany
Za każdą statystyką dotyczącą rynku pracy stoi człowiek. Za każdym wskaźnikiem aktywności zawodowej kryją się doświadczenia, decyzje, aspiracje i obawy. Dane pomagają dostrzec skalę zjawiska, jednak dopiero badania społeczne pozwalają zrozumieć jego mechanizmy.
Właśnie dlatego współczesne organizacje pozarządowe coraz częściej pełnią dwie role jednocześnie. Niosą wsparcie tam, gdzie jest potrzebne, ale równocześnie pomagają lepiej rozumieć rzeczywistość. A od zrozumienia zwykle zaczyna się tak naprawdę, każda trwała zmiana społeczna.
Autorka: Dominika Kopańska
Źródła
[1] https://kondycja.ngo.pl [dostęp: 4.08.20206].
[2] Raport Fundacji Aktywizacja – ZmieniaMy: https://aktywizacja.org.pl/wp-content/uploads/2023/10/Fundacja-Aktywizacja-Raport-z-badania-ZmieniaMy.pdf ,
https://odpowiedzialnybiznes.pl/karta-roznorodnosci/aktualnosci-karta/fundacja-aktywizacja-z-raportem-poswieconym-aktywizacji-zawodowej-osob-z-niepelnosprawnosciami/ [dostęp: 4.08.2026].
[3] www.aktywizacja.org.pl [dostęp: 4.08.2026],
[4] https://archiwum.niepelnosprawni.pl/ledge/x/1802855 [dostęp: 4.08.2026].
[5] Raport Fundacji Aktywizacja – ZmieniaMy: https://aktywizacja.org.pl/wp-content/uploads/2023/10/Fundacja-Aktywizacja-Raport-z-badania-ZmieniaMy.pdf ,
https://odpowiedzialnybiznes.pl/karta-roznorodnosci/aktualnosci-karta/fundacja-aktywizacja-z-raportem-poswieconym-aktywizacji-zawodowej-osob-z-niepelnosprawnosciami/ [dostęp: 4.08.2026].
[6] www.kondycja.ngo.pl, www.aktywizacja.org.pl [dostęp: 4.08.2026].